Bilineni Sorgulayarak Anlamak

Anlaşılır olsun diye, büyük bir ortak paydayı doğru biçimde bölerek başlayacağım. Ölüm korkusu. Tüm canlılar bu duyguyu kendi habitatlarında, algıları doğrultusunda yaşarlar. İnekler ölümle yüz yüze gelene kadar bu korkuyla hiç karşılaşmaz. İnsanlar ise aldıkları bir haberden veya izledikleri bir filmden etkilenerek, sıradan bir anda, merdivenden inerken ya da asansörde bu korkuyla cebelleşebilirler. Türler arasındaki bu fark, düşünebilmenin bedeli. Belki de bu korkunun kökeninde soyu devam ettirme dürtüsü bile yatıyordur. Ölüm korkusunu ortak payda olarak seçmemi sağlayan olay da 2019’da gerçekleşmişti.

O yıl Silivri civarında gerçekleşen ve İstanbul depremi olarak kayıtlara geçen olay sonrasında çevremde yaşananlar bana Arşimet’in Eureka!’sına benzer bir durum yaşattı. Nietzsche’nin söylediği ve bizlerin iklimlendirilmiş ortamda, rahat rahat Rocky serisini izlerken idrak ettiğimiz “Seni öldürmeyen şey güçlendirir” felsefesi biz konformistlerde farklı işliyordu. Bizi öldürmeyen şey deli ediyordu.

2019 depremi kırk üç kişiyi panikten yaraladı, bir kişiyi de kalp krizinden öldürdü. Hasarı yok denecek kadar az olsa da, İstanbul il sınırları içinde olması etkisini farklılaştırdı. Silivri’de kırılan fayın “beklenen” büyük İstanbul depremi ihtimalini azaltan bir etkisi olsa bile, dört yıldır çalıştığım ofiste ölüm korkusuyla yoğrulmuş bir sessizlik hâkimdi. İlerleyen günlerde korku yerini kulaktan dolma bilmişliklerle oluşturulan konuşma bloklarına bıraktı; sessizlik yıkıldı. Güvenli sayılan siteler listesi, kolonların altına yerleştirilen sismik izolatörler, zemin türleri, fayın kırılma açısı ve yönü… Herkes deprem profesörü olmuş, sosyal medyadan öğrendikleriyle zihinlerindeki ideal senaryoyu satıyordu. O zaman anladım: gerçeklik algısı isteğe bağlıydı. İstediğin bilgi bloğunu alıp kendi gerçeklik algını oluşturabilirdin. İçinde bulunduğumuz bilgi çağı bize bu fırsatı sağlıyordu, ama blokların taşıma kapasitesi bilginin nasıl anlaşıldığına bağlı. 1999’dan beri duyduğumuz “Depremle yaşamayı öğrenmeliyiz” sözünü yorumlama biçimimiz ve bu yorumun 2019’daki travmatik yankısı benim için bir Eureka oldu.

Eminim Arşimet Eureka’sını çevresindekilere anlatırken çok zorlanmıştır. Su ve onun kaldırma kuvveti hep oradaydı, sadece insanlar fark etmemişti. Karşındakine “İşte orada” demek kesinlikle yetmeyecekti. Ben de aynı durumdaydım. Bilineni sorgulatmak ve sorgulanmak zorundaydım. Ölüm korkusunun ortak paydası olan deprem travması iyi bir neşter kesiğiydi. Oluşan bu boşluk mühendislik, tasarım, karar verme ve profesyonel iş kültürü yaklaşımlarıyla harmanlanarak bütüncül bir dayanıklılık (resilience) bilinciyle doldurulabilir miydi? Bunu yapabilmenin yolu, alışılmış varsayımları test eden bir öğrenme yaklaşımından geçiyordu. Bilinmeyene karşı dayanıklılık becerisini geliştirmek kolay olmayacaktı. Bunun için, beklenen ile gerçekleşen arasındaki farkın ezber bozan bir öğrenme süreciyle görünür kılınması gerekiyordu. Bu da katılımcıları bilişsel olarak zorlayacaktı. “Seni öldürmeyen şey seni güçlendirir” kabulü bu sefer işleyecek miydi acaba? Belki de bildiklerimizi ne ölçüde hayata geçirdiğimizi sorgulama fırsatı doğacak ve beklentilerin gerçeğe dönüşmesi için daha bilinçli adımlar atılabilecekti. Böylece, yıllardır üzerinde düşündüğüm ve deneyim biriktirdiğim bu konu gerçek bir dönüşüm yaratma fırsatı bulacaktı.

Afetleri Önleyici Farkındalık Atölyesi’ni 2020 yılının başında, öğrenciyken beraber arama kurtarma gönüllüsü eğitimi aldığım ve şimdi itfaiye amiri olan arkadaşımla birlikte oluşturdum. 2023 yılında gerçekleşen Kahramanmaraş depremi sonrasında yeni travmatik gözlemlerle revize ettim ve 2026 yılında Gazhane’de ayda bir gönüllü olarak atölyeyi vermeye başladım. Bana bu yazıyı yazdıran da Gazhane’deki atölyeme katılan bir Suriçi topluluğu gönüllüsü oldu. Atölyeyi kendi toplulukları için yapıp yapamayacağımı sordu. Yıllardır aradığım dönüşüm tam olarak buydu. Bir fikrin doğruluğu onu anlattığınızda değil, başkaları onu kendi yaşamlarına taşımak istediğinde görünür oluyordu. Belki de dayanıklılık dediğimiz şey tam olarak buydu: korkunun değil, öğrenmenin bulaşıcı hâle gelmesi.

Şimdilik Kalın Sağlıcakla

Leave a Reply